DGB Ostsachsen - Gewerkschaftshaus Bautzen

Předspomnjenje

Hižo dołhe lěta do Prěnjeje swětoweje wójny bě z powšitkownej naležnosću regionalnych městnych dźěłarniskich zwjazkow, sej swójske domy stworić. Tak nastachu zdźěla přez přetwary, ale tež přez nowotwary po cyłym kraju w městach tak mjenowane "Ludowe domy". W Budyšinje nastachu po załoženju němskeho mócnarstwa 1871 jara spěšnje najwšelakoriše industrijowe sydlišća, mjez druhim suknjernja, piwarnja, zawod za twar karoserijow, železolijernja a nic zapomnić měł so Budyski "kopornik" a papjernik.

Dźěłarniski kartel

Dnja 22. awgusta 1896 wotmě so w hosćeńcu "Zum goldenen Anker" zjawna dźěłarniska zhromadźizna. Z tutej nowej organizatoriskej zhromadnosću zwjazana bě nadźija za sylnjenje pozicijow w dźěłowym boju. W meji 1896 je so mjenujce pokazało, zo dobychu dźěławi w drjewowej firmje Hermann Schmidt & Sohn ze swojim jednotnym wustupowanjom jich wjacotydźenski zasakły bój. Po dołhotrajnych jednanjach ze zarjadami města a kraja bu jich kartel oficialnje jako towarstwo přizjewjene. Hišće w decembru 1908 widźeše Budyska měsćanska rada we wosebitym posudku na Sakske Kralowske nutřkowne ministerstwo jako problematiske, "zo wupraja so 'Dźěłarniski kartel' tež prašenjam, nastupace ludowe hospodarstwo a socialnu politiku a zo ma přez to wotpohlad, na zakonjedawarstwo a zarjadnistwo stata skutkować a zo ma so tohodla jako politiske towarstwo wobhladować". Přez cyły čas hač do 1918 wosta Dźěłarniski kartel pod krutym policajskim dohladom.

""Zum goldenen Anker" - Prěni towarstwowy lokal

Po sakskim towarstwowym zakonju mějachu so tež prawidłownje zjawne sobustawske zhromadźizny wotměwać. Załoženske zarjadowanje a slědowace posedźenja wotměwachu so w hosćeńcach. W běhu 19. lětstotka wuwi so Budyšin nic jenož k industrijowemu městu, ale tež k zarjadniskemu centrumej za cyłu Hornju Łužicu a k garnizonowemu městu. Hosćeńcy, kotřiž swoje rumnosće zjawnje lěwicarsce orientowanym stronam a organizacijam za wužiwanje přewostajichu, so běžnje přez wuprajenje wojerskich zakazow chłostachu. Takle bu mjez druhim w měsće zaměstnjenym wojakam oficialnje zakazane, tute lokale wopytać. Njedźiwajo toho namakachu so přeco zaso tež korčmarjo, kotřiž jich rumnosće nimo hrožaceho zawrěća, k wužiwanju přewostajichu.

"Büttners Restaurant" - Prěni sekretariat Dźěłarniskeho kartela

Z rozdźělnych přičin - njech dla wojerskeho zakaza abo dla pře małych rumnosćow - so městna zhromadźiznow wospjet změnichu, doniž so Karl Büttner 1905 njezawjaza, jeho hosćeńc měsćanskemu dźěłaćerstwu k wužiwanju přewostajić. W decembru 1920 zarjadowa so tam Dźěłaćerski sekretariat, kotryž hłownje jako naprašowarnja, ale tež jako Dźěłarniski běrow a městno za koordionaciju za jednotliwe dźěłarnistwa skutkowaše.

Dźěłarniske skutkowanje so přeměni

Pytanje za Budyski ludowy dom bu přez Prěnju swětowu wójnu přetorhnjene, tak zo móžeše so tuta tema hakle po zakónčenju wójny a po w cyłym kraju knježacych rewolucionarnych njeměrach lětow 1918/19 zaso do srjedźišća prócowanjow stajić. Dźěłarnistwa dóstachu z Weimarskej wustawu nic jenoó jich prawnisku legitimaciju, ale zdobom sćěhowaše interne noworjadowanje socialistiskich dźěłaćerskich zwjazkow. Na kongresu Swobodnych dźěłarnistwow w Nürnbergu 1919 wobzamkny so załoženje Powšitkowneho Němskeho Dźěłarniskeho zwjazka" (ADGB).

"Gasthof zur goldenen Sonne" - dźěłarniski dom za Budyšin

Dnja 1. julija 1925 móžeše so nowy dźěłarniski dom na Sewjernej drozy skónčnje wotewrěć. Ale prjedy hac tutón dom jeho tehdomniši a dźensniši napohlad dósta, měješe so z nałožowanjom wulkeje prócy a srědkami přetwarić. Nimo korčmy a běrowa Městneho wuběrka ADGB Budyšin dźěłachu w přizemskim poschodźe tohorunja zarjadnišća za Twarske dźěłarnistwo, Němskeho metaloweho dźěłaćerskeho zwjazka a Centralneho zwjazka přistajenych. Nimo toho bě tam tak mjenowana Ludowa kniharnja zaměstnjena. W druhim poschodźe domu běchu dalše rumnosće za jednotliwe dźěłarnistwa. W třećim poschodźe bydleše šwalča knjeni Richterowa. W domje zaměstnjene běchu potajkim nimo hosćeńca a hotela "Goldene Sonne" tež hišće bydlenske a hospodarske rumnosće.

Nachwilny kónc swobodnych dźěłarnistwow

Ze załoženjom Němskeje dźěłoweje fronty (Deutsche Arbeitsfront) dnja 10. meje 1933 bu dźěłarniski dom "Goldene Sonne" sydło nacionalsocialistiskeje masoweje organizacije. Skónčnje so wot Němskeho rajcha naškarana Druha swětowa wójna do Němskeje nawróći. W měrcu 1945 bu město Budyšin jako frontowe město a w aprylu jako twjerdźizna wuwołana. Runje před Ludowym domu natwarichu z konjacych wozow, cyhelow a kamjenjow tak mjenowanu zawěru napřećo tankam. Dnja 7. meje spytachu jednotki Pólskeje armeje so do města zadobyć. Při tym so wjacore domy na Sewjernej drozy wupalichu. Dźěłarniski dom pak wosta z wjetšeho dźěla njewobškodźeny. W Budyšinje so hač do 8. meje 1945 w běhu tři wójnskich tydźenjow 30 % wšěch twarjenjow a mostow zničichu.

Powójnski čas

Spočatnje steješe město Budysin pod sowjetskim wojerskim zarjadnistwom, kotrež z dnjom 1. oktobra 1945 Dźěłarniski dom "Swobodnemu němskemu dźěłarniskemu zwjazkej" (FDGB) přepoda. Składnostnje I. Serbskeho ludoweho zjězda w juliju 1950 so potom Sewjerna dróha na Dr. Marja Grolmusowu drohu přemjenowa.

Ze zwrěsćenjom NDR so FDGB w Berlinje dnja 14. septembra 1990 bjez zbudźenja wulkeje kedźbnosće rozpušći. Tež Budyski sekretariat FDGB w tamnym Dźěłarniskim domje swoju dźěławosć doskónčnje zakónči. Wot 1. januara 1991 so rumnosće wot DGB přewzachu.

Žórło: Vogel, Sebastian/ Steinberg,
Swen: „Aspekte zur Geschichte des Gewerkschaftshauses in Bautzen“, Bautzen 2003, S. 29-38.

nach oben